Blogs

Created with Sketch.

Toenemende verwachtingen

Nog maar vijftig jaar geleden hadden wij thuis geen douche, geen cv, geen telefoon, geen tv, geen auto, geen computer. Wel een groot gezin, een grote (moes-)tuin en een stille straat. We schreven met een kroontjespen, lazen een boek, speelden met lego of poppen, luisterden naar de radio en speelden buiten met andere kinderen. De wereld was niet groter dan ons dorp, de fiets was ons vervoermiddel. Slechts een enkeling ging van de lagere school naar de middelbare school. Studeren was voor de happy few. Ja, ik weet het, ik klink hier als in “het tuinpad van mijn vader”. Als ik het zo opschrijf voel ik me bijna oud!
Studenten en jongeren kennen de wereld nauwelijks anders dan ze nu is. Ze hebben soms last van torenhoge verwachtingen, ze worden opgejaagd en jagen zichzelf op. Als we wat verder terugkijken zien we hoe snel de wereld veranderd is. De veranderde impact is voor velen moeilijk bij te houden en het kan geen kwaad om daar eens bij stil te staan.

Cultuursocioloog Gabriël van den Brink heeft al in 2004 betoogd dat de ontwikkelingen in onze westerse samenleving tot normverschuivingen leiden. Denk aan democratisering, toenemende welvaart, vrouwenemancipatie en toenemende deelname aan middelbaar en hoger onderwijs. In voorgaande eeuwen boden bijvoorbeeld schoon drinkwater, riolering, de industriële revolutie,  de verbrandingsmotor en het algemeen- en vrouwenkiesrecht grote sprongen voorwaarts in de ontwikkeling van mens en samenleving. Recent kwamen daar computer, internet, smartphone, social media en kunstmatige intelligentie bij. En telkens wordt het nieuwe al snel weer gewoon: de nieuwe norm. Met de stijgende welvaart stijgen ook onze verwachtingen over wat mogelijk, gewenst of zelfs noodzakelijk is. We stellen hogere eisen dan vroeger aan relaties, aan het werk, aan schoolprestaties, aan opvattingen over goed en kwaad, aan politici, aan de vrijetijdsbesteding. Een norm is een eis die je ertoe beweegt de lat iets hoger te leggen. Je ambieert iets wat boven de realiteit van het moment uitgaat. Een norm belichaamt ambities, verwachtingen, en zet aan tot hogere prestaties. Maar daardoor ontstaan ook nieuwe vormen van onvrede. Mensen moeten zich grote moeite getroosten om te voldoen aan de hogere eisen en ambities. Waar dat niet lukt ontstaat onbehagen en stress. In het onderwijs stijgt het aantal uitvallers juist doordat er hogere eisen aan leerlingen gesteld worden, zowel sociaal als cognitief. Als men de lat zowel sociaal als cognitief steeds een beetje hoger legt, groeit onvermijdelijk het aantal leerlingen dat in kennis of gedrag niet aan de verwachtingen voldoet. Moderniteit betekent niet alleen dat problemen worden opgelost, het betekent evenzeer dat er telkens nieuwe problemen bij komen.

We zien dus in zeer uiteenlopende sectoren van het maatschappelijk leven een proces van normatieve ophoging. Het is een verschuiving die heel geleidelijk verloopt en daarom nauwelijks doordringt tot het bewustzijn van de betrokkenen, maar niettemin na verloop van tijd aanwijsbaar is. Ik weet niet of dat goed of slecht is, misschien wel allebei. Ik denk wel na over hoe jongeren daar gezond mee om kunnen gaan en bevraag ze op hun diepere verlangens en keuzes.

.

Multitasken

“We moeten meer presteren in minder tijd en multitasken is nagenoeg normaal geworden”, zegt Dirk de Wachter in een interview op 15 februari. Een begrijpelijke verzuchting waar ook een levensgrote paradox achter verscholen gaat. Want omdat we van alles tegelijk en door elkaar doen kost het ons meer tijd en krijgen we minder gedaan. Hoe zit dat nu precies?

Het is ruimschoots aangetoond dat zowel mannen als vrouwen slechts één ding tegelijk kunnen doen. Eén ding waar aandacht en concentratie voor nodig is. Zoals auto rijden, echt naar iemand luisteren of leren voor een tentamen. Als we dat met aandacht doen is het effectief en efficiënt. Maar we doen steeds meer dingen tegelijk en door elkaar. TerwijI we studeren komt iemand tussendoor iets vragen, gaat de telefoon een paar keer en krijgen we een aantal pushmails of berichten via de smartphone. Dan maken we ons los van ons studieboek, staan de vragensteller te woord, beantwoorden de telefoon en met een beetje pech belanden we in allerlei online conversaties. Na een uur “studeren” hebben we nog niets geleerd. En we moeten ook nog even boodschappen doen en sporten en er komt nog iets op tv wat we graag willen zien. Morgen maar weer studeren.

De waarheid is dat we zoveel tegelijk willen dat er eigenlijk weinig terecht komt van de doelen die we ons gesteld hebben. We noemen dat “geen tijd” of “druk, druk, druk”. Dat is de werkelijkheid van multitasken. Het schakelen tussen die verschillende taken kost telkens tijd, waardoor we per saldo erg inefficiënt en ineffectief worden. En wat echt belangrijk is raakt op de achtergrond en stellen we uit.

Ja, we kunnen wel studeren met een achtergrondmuziekje, of we kunnen lopen en praten tegelijk, maar dan gaat het altijd om activiteiten die geautomatiseerd zijn of niet onze volle aandacht nodig hebben. Dat noemen we niet multitasken maar backgroundtasken. Sommige mensen denken dat appen tijdens het rijden een backgroundtask is, maar onderzoek wijst uit dat ons rijgedrag er aanmerkelijk door verslechtert en we tijdens het appen een gevaar op de weg zijn.

Kunnen we dit gedragspatroon doorbreken? Ja, dat kan, maar de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat het een hardnekkig en verslavend patroon is. Leg je smartphone maar eens een halve dag weg, ga maar eens een halve dag offline, zet je telefoon op niet storen en kijk eens hoe makkelijk of moeilijk dat voor je is. En ga dan eens een halve dag studeren, met telkens vijf minuten pauze om even te bewegen of een kopje thee te drinken. Dan maak je meters en dan blijft het geleerde ook nog hangen. Is het ook leuker? Dat hangt van je ambities af en van je onthoudingsverschijnselen.

Omgaan met verwachtingen

Uit een peiling van ‘studiekeuze123’ onder 1060 jongeren in 2018 komt onder andere naar voren dat jongeren studiekeuzestress hebben door het idee dat je in één keer goed moet kiezen, door financiële druk en door de verwachtingen van hun ouders. Nu zijn er natuurlijk ouders die met hun kind van zes al bij talentenjachten op de stoep staan omdat het kind zo getalenteerd is, maar dat lijkt me niet representatief. Ik wil hier graag inzoomen op veel voorkomende verwachtingen van ouders en studenten.

Over het algemeen willen ouders het beste voor hun kind en het lijkt me aannemelijk dat dat ook altijd al zo is geweest. Vroegere generaties kinderen traden vaak in de voetsporen van hun ouders, soms zelfs in meerdere generaties. Als je (groot-)vader boer, visser of soldaat was, dan stond dat perspectief ook voor de zonen op de voorgrond. En huisvrouw was gedurende vele eeuwen de meest voor de hand liggende optie voor jonge vrouwen. In onze tijd zijn er eindeloos veel meer keuzemogelijkheden, en die maken de keuze natuurlijk ook moeilijker. Daarbovenop komen de persoonlijke en maatschappelijke verwachtingen, en de veranderde omstandigheden voor jongeren, daarin schuilt misschien een valkuil: jongeren worden opgejaagd en jagen zichzelf op. Angst voor reële bedreigingen kan levensreddend zijn, maar de angst voor kwetsbaarheid en het streven naar perfectie kunnen juist uitermate destructief uitwerken.

De winnaarsdroom
We leven in een hypermoderne samenleving[1] waarin het lijkt of iedere individu zich succesvol kan ontwikkelen: “succes is een keuze!” Het volmaaktheids- en maakbaarheidsdenken en de ‘leukcultuur’ vieren hoogtij. De samenleving biedt iedereen de kans om succesvol te zijn, en daarom moet je ook het beste van je leven maken: iedereen kan uitblinken! Dat legt een grote druk op jongeren. Want als dat uitblinken niet lukt dan hebben ze gefaald!

Zowel ouders als kinderen hebben grote dromen. Iedereen wil supergoede relaties, de leukste dingen meemaken, bovengemiddeld presteren, het verschil maken en veel geld verdienen. Onze welvaart en de technologische ontwikkelingen suggereren dat die droom binnenkort waarheid kan worden. De belofte van een nieuwe zonnige wereld zonder schaduwzijden rukt op. Zo rapporteert iedereen aan iedereen via social media de leukste belevenissen en de mooiste successen. Een continue stroom likes is de meest waarschijnlijke feedback. In welke bubble leven we en willen we leven?

De werkelijkheid
Als we daar iets kritischer of nuchterder naar kijken dan zouden we kunnen zien dat die droom een illusie is. En versta me niet verkeerd, er is niets mis met mooie dromen. Sterker nog: laten we allemaal dromen van een betere wereld. Die dromen kunnen ons enorm inspireren! Maar laten we alleen wel het onderscheid blijven maken tussen de droom en de werkelijkheid. We kunnen nu eenmaal niet allemaal altijd de beste zijn. Sterker nog, er kan er maar één de beste zijn. Het leven is niet alleen maar leuk, want er is ook pijn en mislukking en verlies, in relaties moet je altijd geven en nemen, groeien gaat met vallen en opstaan. Er is geen zomer zonder winter. Dus kun je beter leren vallen, omgaan met tegenslagen of verdriet, durven falen, en loslaten dat je de beste moet zijn. Gezond en ontspannen leven zijn betere voorspellers van duurzame groei dan perfectionisme en faalangst.

Wat betekent dit concreet voor ouders?
Onze cultuur laat zich niet zo snel veranderen. Ouders die het beste voor hun kind willen kunnen nog eens goed naar hun kinderen kijken en luisteren. Hoe staan ze er voor en waar willen ze naar toe? Hoe gaan ze om met alles wat er is, kunnen ze focussen? Wat moeten ze nog leren? Hebben ze reële verwachtingen en een reële kijk op de eigen mogelijkheden en verlangens? Kunnen ze voldoende ontspannen, slapen ze goed, of zijn ze vaak moe? Hebben ze een goede vriendenkring? Doen ze aan sport, komen ze voldoende buiten? Kunnen ze verstandig met technologie en middelen omgaan? Kunnen ze zichzelf zijn en het eigen spoor volgen, kunnen ze met vragen en problemen bij wijze mensen terecht? Dit zijn misschien andere vragen dan u gewend bent, maar een gesprek over deze zaken kan soms veel ophelderen, ook voor de student zelf.

Oh ja, als ouders hun studerende kinderen financieel kunnen steunen waar de overheid een stapje terug doet, dan zal dat zeker bijdragen aan vermindering van de financiële druk.

Wat betekent dit concreet voor studenten?
Als student zit je nog volop in de ontwikkeling naar volwassenheid. Laat je niet gek maken en maak jezelf niet gek. Uiteindelijk moet je een plek vinden en leren omgaan met de omstandigheden waarin je verkeert. Ook bij tegenwind, ook offline. In jouw complexe situatie kan het je helpen om van je eigen voorkeuren en mogelijkheden uit te gaan in plaats van allerlei (irreële) verwachtingen als ijkpunt te nemen. Focus op wat je belangrijk vindt, maak je eigen afwegingen en keuzes. Besteed tijd aan je persoonlijke ontwikkeling; die hoeft niet klaar te zijn aan het einde van de studie. Geef aandacht aan balans en ontspanning, slaap en gezondheid, zelfzorg. Houd je techbalans in de gaten. Het zijn de basale, natuurlijke dingen om je stapsgewijs op een gezonde en duurzame manier te ontwikkelen. Kortom: leg de lat op een hoogte waarop je op een ontspannen manier succesvol kunt zijn en ga uit van je eigen wensen, kwaliteiten en mogelijkheden.

Tot slot
Uiteraard vraag ik in deze blog aandacht voor een algemene trend van irreële verwachtingen en perfectionisme, en kan ik niet ingaan op iemands persoonlijke situatie. Denk er eens over na of bespreek dit onderwerp eens met medestudenten, ouders of vrienden. Hoe kijken ze naar jou, wat kun je daarvan leren?

En hebben ouders of studenten persoonlijke vragen, dan ben ik altijd bereid om mee te kijken.

[1] vgl Buijs, Verbrugge en van Baardewijk. Postmodernisme Hypermodern. Essay in Trouw, 1-12-2018